мысалы: мынадай тізім болсын

qalalar=['Almaty','Aqtobe','Qizilorda','Oral']

осы тізімнен Алматы қаласын экранға шығаратын болсақ алдымен тізім атын және тік жақша ішіне индекс жазамыз.

мысалдан түсінгендеріңіздей индекс 0-ден басталып 3-пен аяқталады. Егер сіз тізім шекарасынан шығып кететін болсаңыз IndexError қатесін аласыз.

Сонымен қатар пайтон тілінде теріс индексті қолдануға болады. Теріс индекс -1 -ден басталады және ол тізімнің соңғы элементін қайтарады.
мысалы:

Сәйкесінше qalalar[-2]  ‘Qizilorda’ , qalalar[-3]  ‘Aqtobe’ -ні шығарады.

Бұл жағдайда да тізімнің шекарасынан шығып кететін болсаңыз  IndexError қатесін аласыз.

Егер сізге әрқашан тізімнің ең соңғы элементін алу керек болса теріс индексті қолданған тиімді. Егер теріс индекс жоқ болса біз былай жасаған болар едік.

Бұл жерде len функциясы тізімнің ұзындығын қайтарады яғни 4-ке тең. Тізім индексі 0-ден басталатын болғандықтан -1 -ге азайттық.

Қиынды

Пайтон тілінде сонымен қатар қиынды(slice) деген түсінік бар. Яғни қиынды көмегімен тізімнен белгілі бір аралықты қиып алуға болады.

Жалпы жазылу ережесі tizim[START:STOP:STEP] бұл жердегі START— басталу индексі және ол берілмесе 0-ден басталады. STOP тізімнің(не объектінің) ұзындығына тең, STEP үнсіз келісім бойынша 1-ге тең.

Сонымен қатар бұл параметрлердің кейбірі немесе бәрін жазбауға болады.
Мысалы:

Бұл жерде START және STOP жазылмаған сәйкесінше тізімнің барлық элементтері шығады. Бұл мына жағдаймен тең

0-START, 4-STOP.

Бізге Аqtobe және Qizilorda қалалары керек болса былай жазған болар едік

Бұл жерде байқағандарыңыздай қиындының оң жақ элементі STOP параметріне 1 қадам жетпей тоқтайды.

Үшінші параметр STEP қадам санын қосып көрейік

Тізімнің басынан бастап соңына дейін әрбір екінші элементін шығардық.

Егер сіздің параметрлер тізімнін шекарасынан шығып кетсе сіз бос тізім аласыз

Сонымен қатар параметрі ретінде теріс индекстерді де қолдануға болады

STOP бұл жерде -1 -ге тең сәйкесінше ‘Taraz’ қаласы шықпайды.

Егер сізге кері ретпен шығару керек болса STEP параметріне теріс қадам санын беруге болады. 

Сәйкесінше тізімді төңкеру үшін

Қиындының көмегімен тізімнің бірнеше элементтерін өшіруге және бірнеше элемент қосуға болады. Мысалы:

‘Aqtobe’,’Qizilorda’ қалаларының орнына басқа қалаларды қостық. Егер сізге басқа қалаларды өшірмей жай ғана қосу керек болса

del операциясы арқылы алғашқы үш қаланы тізімнен өшірдік.

Сообщение Индекс және қиынды(slice) появились сначала на iFOR.KZ.

Python тілін енді үйреніп жүргендерге тізіммен жұмыс істеуді жақсылап түсіну маңызды. Бұл мақалада біз дайын функциялар мен әдістерді қолданбай, ең жиі кездесетін операцияларды өз қолымызбен жазып үйренеміз.

1.Тізім элементтерінің қосындысын табу

numbers = [3, 7, 2, 5]
total = 0

for num in numbers:
    total += num

print("Қосындысы:", total)  # 17

Тізімді for циклы көмегімен басынан бастап өтіп шығып, әр элементті бір-бірлеп қосамыз.

2.Ең үлкен элементті табу

numbers = [3, 7, 2, 5]
max_num = numbers[0]

for num in numbers:
    if num > max_num:
        max_num = num

print("Ең үлкені:", max_num)  # 7

Ең бірінші элементті алып, қалғандарымен салыстырамыз

3.Белгілі бір элементтің бар-жоғын тексеру

numbers = [3, 7, 2, 5]
target = 7
found = False

for num in numbers:
    if num == target:
        found = True
        break

if found:
    print(target, "тізімде бар")
else:
    print(target, "тізімде жоқ")

4.Элементтің индексін табу (қай орында тұрғанын)

numbers = [3, 7, 2, 5]
target = 2

for i in range(len(numbers)):
    if numbers[i] == target:
        print(target, "индексі:", i)
        break

Элементтің бірінші кездескен индексін анықтаймыз

5.Белгілі бір элемент неше рет кездесетінін табу

numbers = [3, 2, 7, 2, 5, 2]
target = 2
count = 0

for num in numbers:
    if num == target:
        count += 1

print(target, "саны:", count, "рет кездеседі")

6. Тізімнің ұзындығын табу

items = [10, 20, 30, 40]
length = 0

for _ in items:
    length += 1

print("Ұзындығы:", length)

len() қолданбай, өзіміз санадық.

Бұл жерде біз дайын функцияларды қолданбай, барлығын өзіміз жаздық. Бұл тәсіл – Python логикасын терең түсінудің ең тиімді жолы.

Осы операцияларды жақсылап түсініп, қолдана алсаңыз, келесі қадам — дайын функциялар мен тізім әдістерін және тиімді алгоритмдерді меңгеру!

Сообщение Тізімдерге көп қолданылатын операциялар появились сначала на iFOR.KZ.

Тізімді құру және оған мәндер меншіктеу

Python тілінде тізімдерді төртбұрышты жақшаларға алынған элементтер тізбегі ретінде жазамыз. Мысалы:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
print(numbers)  # [10, 20, 30, 40, 50]  

Бұл тізім numbers айнымалысына бірнеше мәнді сақтауға мүмкіндік береді.

Тізім элементтерін шығару(пайдалану)

Тізім элементтеріне олардың индекстері (нөмірлері) арқылы қол жеткізуге болады. Индекстер нөлден басталады:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
print(numbers[0])  # 10  
print(numbers[2])  # 30  

Тізімді цикл арқылы өту

Тізімдегі барлық элементтерді for циклы көмегімен шығарып көрейік:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
for num in numbers:  
    print(num)  

Программа нәтижесі:

10
20
30
40
50

Егер біз тізім элементтерін индекстері арқылы шығаратын болсақ:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
for index in range(len(numbers)):  
    print(numbers[index])  

нәтиже жоғарыдағыдай

Тізімге элемент қосу және жою

Python тізіміне элемент қосу үшін .append() және .insert() әдістерін қолдануға болады:

numbers = [10, 20, 30]  
numbers.append(40)  # Соңына 40 санын қосамыз  
numbers.insert(1, 15)  # 1-орынға 15 санын қоямыз  
print(numbers)  # [10, 15, 20, 30, 40]  

Тізімнен элементті жою үшін .remove(), .pop(), немесе del операторын қолданамыз:

numbers.remove(20)  # 20 санын өшіру  
print(numbers)  # [10, 15, 30, 40]  

numbers.pop(2)  # 2-индекстегі элементті өшіру  
print(numbers)  # [10, 15, 40]  

# del көмегімен элементті жою  
del numbers[1]  
print(numbers)  # [10, 40]  

Сообщение Тізімдер (Lists) появились сначала на iFOR.KZ.

Мысалы бізге апта күні номері берілген, күн номері  бойынша  қай апта күніне сай келетінін анықтайық.

Бұл есепті шешу үшін бізге апта номерін әр түрлі шарттарға сай тексеріп шығу керек болады. Мысалы:

Жоғарыдағы кодтан көргеніңіздей тексерілетін шарттар көбейген сайын бағдарлама кодын түсіну қиындап бара жатыр. Және бағдарлама коды оңға қарай жылжып бара жатқанын көруге болады.

Әрине біз күн номері тек бір апта күніне сәйкес келетінін ескеріп былай да жазып шығар едік

Бірақ бұл жағдайда әр шарт операторы бір-біріне тәуелсіз болғандықтан күн номері 2-ге тең болғанынына тәуелсіз үшінші және төртінші шарт тексеріледі.

Демек біз else операторын қолдануымыз керек және оны ықшам түрде жаза алсақ тіпті керемет. python-да оны былай жазамыз

Бұл жерден көргендеріңіздей біз else және if операторын біріктіріп elif операторын жаздық. Бұл бізге бірден екі проблеманы шешеді. Енді әрбір шарт бірі-бірімен байланысқан, яғни апта номері 2-ге тең болса келесі апта күндеріне тең бе деп тексерілмейді, және код оңға қарай жылжымайды. 

Сообщение if..elif шарт операторы появились сначала на iFOR.KZ.

Әрбір айнымалыда қайталанбайтын уникал атау болуы керек. Айнымалы атын мүмкіндігінше латын әріптерімен, сандармен, төменгі сызықшамен көрсеткен тиімді. Арнайы символдарды қолдануға рұқсат берілмеген. Айнымалының аты санмен бастала алмайды. Сонымен қатар айнымалы атын төменгі сызықшадан бастап жазудың қажеті жоқ, өйткені мұндай айнымалылар арнайы мақсаттарға қолданылады. Айнымалы аты ретінде кілттік сөздерді пайдалануға болмайды.

def='Функция'
print(def)

Жоғарыдағы код «қате» деп аяқталады, өйткені «def» — арнайы кілт сөз.

Айнымалы атын латын әріптерінен басқа да ұлттық алфавит әріптермен белгілеуге болады, бірақ бұл жалпы бағдарламалау стандарттарына қайшы келетін болғандықтан, атауларды тек латын әріптерімен белгілеген дұрыс.

Айнымалы аты ретінде кездейсоқ кілттік сөздерді, стандартты функция аттарын пайдаланбау үшін редактор (IDE) бұларды арнайы түспен белгілеп көрсетеді. «Thonny» редакторында бұл — қою қызыл түс. Егер Сіз таңдаған айнымалының аты осындай түспен белгіленіп тұрса, оның атын алмастырғаныңыз дұрыс болады.

«Python» — регистрге (бас әріп пен жай әріпке) тәуелді тіл. Сондықтан «Name» және «name» – екі түрлі айнымалы болып тіркеледі.

Сообщение Айнымалылар (атаулар) появились сначала на iFOR.KZ.

a=1; b=2; print(a, b)

Бірақ  аса қажеттілік болмаса бұлай жазудың керегі жоқ. Өйткені әртүрлі стилді бір-бірімен араластыру «таза» код жазуға мүмкіндік бермейді.

Бір инструкцияны бірнеше жолға бөліп жазуға болады.

print(
    'Hello World'
      )

Егер инструкция құрамдас болатын болса және құрамдас бөлікте тек бір инструкция болатын болса, онда оны негізгі бөлікпен бір жолға жазуға болады.

if x > y: print(x)

Төмендегі код қатемен орындалады. Өйткені import командасының алдында бір бос орын артық қойылған.

Басында бұл Сізге қызық болып көрінуі мүмкін. Бір ғана бос орынға бола бағдарлама қалайша қатемен орындалуы мүмкін? Python тілінде операторлық жақша(begin ..end немесе {..}) болмағандықтан олар бос орын арқылы бақыланады. Егер кіріктірілген тіркес жазғыңыз келсе ішкі тіркес  алдына төрт бос орын қалдыруыңыз керек. (Қорықпаңыз төрт бос орынды Сізге қолмен қоюдың қажеті жоқ. «:» белгісінен кейін Enter батырмасын бассаңыз автоматты түрде қойылады. Немесе Tab батырмасын қолдануға болады). Мысалы:

x=10
while x>0:
    print('Hello World')
    x=x-1

Бұл жерде print(‘Hello World’) және x=x-1 командалары цикл конструкциясына(while x>0:) кіріп тұр.Тілдің синтактисін түсіну тәжірибемен бірге келеді, сондықтан көбірек код жазуға тырысыңыз.

Сообщение Тілдің құрылымы мен ерекшеліктері, синтаксис появились сначала на iFOR.KZ.

Әрмен қарай жүктелген файлды ашамыз. Ашылған терезеден  Install launcher for all users(барлық қолданушылар үшін орнату) және add python 3.8 to PATH (командалық жолдан орындау үшін жүйелік айнымалыға қосады) таңдаймыз.

Команда жолына (Win+R батырмасын басып cmd тереміз) python  командасын теріп  enter батырмасын басатын болсаңыз  Cізге тілдің ағымдағы  версиясы көрініп, әрмен қарай тілдің командаларымен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін python shell ашылады. 

Егер ешқандай қате шықпайтын болса, онда сіз python-ды сәтті орнаттыңыз.

Құттықтаймыз!

Сообщение Python интерпретаторын орнату появились сначала на iFOR.KZ.

«Python» – интерпретацияланатын, объектіге бағытталған, жоғары деңгейлі бағдарламалау тілі. Тілдің қолданыс аясы өте кең. Оның көмегімен web парақшаларды құруға, мәліметтер қорымен жұмыс жасауға, әртүрлі ақпараттарды өңдеуге, ғылыми-математикалық есептерді шешуге, графикалық интерфейсті бағдарламалар құруға болады. «Python» тілі – кроссплатформалық тіл, яғни барлық операциялық жүйелерде орындалады. «Unix» операциялық жүйелер топтамасында «Python» тілі операциялық жүйемен бірге орнатылады.

Тілдің атауына байланысты түрлі деректер бар. Ресми дерек бойынша тілдің атауы британиялық BBC-дің «Монти Пайтонның ұшқыш циркі» деп аталатын комедиялық телешоуының құрметіне қойылған. Бірақ көпшілік тіл атауын питон жыланымен байланыстырады. Ресми сайттың эмблемасы да жылан типтес (осы кітап барысында ресми нұсқа бойынша тіл атауын «питон» емес «Пайтон» деп атайтын боламыз).

«Python» тіліндегі бағдарлама қарапайым текстік файл түрінде (консольда) — «.py», ал графикалық интерфейсте болса «.pyw» кеңейтілімімен беріледі. Бағдарлама коды интерпретатордың көмегімен жол-жол бойынша орындалады. 

«Python» — объектіге бағытталған бағдарламалау (ОББ) тілі. Бұл — «барлық мәліметтер объект түрінде беріледі» деген сөз. Тіпті, қарапайым айнымалы құратын болсақ та – ол объектіге сілтеме болып саналады. Яғни, мәліметтердің типтері, мысалы: сан, сөз немесе басқа да кез келген тип — объект болып табылады. Бірақ «Python» тілі барлық бағдарламаны объектіге бағытталған стильде жазуға міндеттемейді. Бағдарламашы бағдарламаның күрделілігіне қарай, болмаса өзінің деңгейіне байланысты ОББ стиліне көше алады. 

«Python» тілі – синтаксисі барынша жеңілдетілген тіл. Егер, Сіз бұған дейін басқа тілдерді («pascal», «c++») оқып үйренген болсаңыз, тілдің синтаксисі мен жазылу стилі ыңғайсыз болып көрінуі мүмкін. Алайда, бұл — тек бастапқы әсер ғана, себебі кейін Сіз «Python»-ды осы қарапайым синтаксисі үшін жақсы көріп кетесіз (кітап авторлары секілді).

Сонымен, «Python» – оқып-үйренуге жеңіл, синтактисі бойынша қарапайым, жоғары деңгейлі, кроссплатформалық бағдарламалау тілі.

Сообщение «Python» бағдарламалау тілі появились сначала на iFOR.KZ.