мысалы: мынадай тізім болсын

qalalar=['Almaty','Aqtobe','Qizilorda','Oral']

осы тізімнен Алматы қаласын экранға шығаратын болсақ алдымен тізім атын және тік жақша ішіне индекс жазамыз.

мысалдан түсінгендеріңіздей индекс 0-ден басталып 3-пен аяқталады. Егер сіз тізім шекарасынан шығып кететін болсаңыз IndexError қатесін аласыз.

Сонымен қатар пайтон тілінде теріс индексті қолдануға болады. Теріс индекс -1 -ден басталады және ол тізімнің соңғы элементін қайтарады.
мысалы:

Сәйкесінше qalalar[-2]  ‘Qizilorda’ , qalalar[-3]  ‘Aqtobe’ -ні шығарады.

Бұл жағдайда да тізімнің шекарасынан шығып кететін болсаңыз  IndexError қатесін аласыз.

Егер сізге әрқашан тізімнің ең соңғы элементін алу керек болса теріс индексті қолданған тиімді. Егер теріс индекс жоқ болса біз былай жасаған болар едік.

Бұл жерде len функциясы тізімнің ұзындығын қайтарады яғни 4-ке тең. Тізім индексі 0-ден басталатын болғандықтан -1 -ге азайттық.

Қиынды

Пайтон тілінде сонымен қатар қиынды(slice) деген түсінік бар. Яғни қиынды көмегімен тізімнен белгілі бір аралықты қиып алуға болады.

Жалпы жазылу ережесі tizim[START:STOP:STEP] бұл жердегі START— басталу индексі және ол берілмесе 0-ден басталады. STOP тізімнің(не объектінің) ұзындығына тең, STEP үнсіз келісім бойынша 1-ге тең.

Сонымен қатар бұл параметрлердің кейбірі немесе бәрін жазбауға болады.
Мысалы:

Бұл жерде START және STOP жазылмаған сәйкесінше тізімнің барлық элементтері шығады. Бұл мына жағдаймен тең

0-START, 4-STOP.

Бізге Аqtobe және Qizilorda қалалары керек болса былай жазған болар едік

Бұл жерде байқағандарыңыздай қиындының оң жақ элементі STOP параметріне 1 қадам жетпей тоқтайды.

Үшінші параметр STEP қадам санын қосып көрейік

Тізімнің басынан бастап соңына дейін әрбір екінші элементін шығардық.

Егер сіздің параметрлер тізімнін шекарасынан шығып кетсе сіз бос тізім аласыз

Сонымен қатар параметрі ретінде теріс индекстерді де қолдануға болады

STOP бұл жерде -1 -ге тең сәйкесінше ‘Taraz’ қаласы шықпайды.

Егер сізге кері ретпен шығару керек болса STEP параметріне теріс қадам санын беруге болады. 

Сәйкесінше тізімді төңкеру үшін

Қиындының көмегімен тізімнің бірнеше элементтерін өшіруге және бірнеше элемент қосуға болады. Мысалы:

‘Aqtobe’,’Qizilorda’ қалаларының орнына басқа қалаларды қостық. Егер сізге басқа қалаларды өшірмей жай ғана қосу керек болса

del операциясы арқылы алғашқы үш қаланы тізімнен өшірдік.

Сообщение Индекс және қиынды(slice) появились сначала на iFOR.KZ.

Python тілін енді үйреніп жүргендерге тізіммен жұмыс істеуді жақсылап түсіну маңызды. Бұл мақалада біз дайын функциялар мен әдістерді қолданбай, ең жиі кездесетін операцияларды өз қолымызбен жазып үйренеміз.

1.Тізім элементтерінің қосындысын табу

numbers = [3, 7, 2, 5]
total = 0

for num in numbers:
    total += num

print("Қосындысы:", total)  # 17

Тізімді for циклы көмегімен басынан бастап өтіп шығып, әр элементті бір-бірлеп қосамыз.

2.Ең үлкен элементті табу

numbers = [3, 7, 2, 5]
max_num = numbers[0]

for num in numbers:
    if num > max_num:
        max_num = num

print("Ең үлкені:", max_num)  # 7

Ең бірінші элементті алып, қалғандарымен салыстырамыз

3.Белгілі бір элементтің бар-жоғын тексеру

numbers = [3, 7, 2, 5]
target = 7
found = False

for num in numbers:
    if num == target:
        found = True
        break

if found:
    print(target, "тізімде бар")
else:
    print(target, "тізімде жоқ")

4.Элементтің индексін табу (қай орында тұрғанын)

numbers = [3, 7, 2, 5]
target = 2

for i in range(len(numbers)):
    if numbers[i] == target:
        print(target, "индексі:", i)
        break

Элементтің бірінші кездескен индексін анықтаймыз

5.Белгілі бір элемент неше рет кездесетінін табу

numbers = [3, 2, 7, 2, 5, 2]
target = 2
count = 0

for num in numbers:
    if num == target:
        count += 1

print(target, "саны:", count, "рет кездеседі")

6. Тізімнің ұзындығын табу

items = [10, 20, 30, 40]
length = 0

for _ in items:
    length += 1

print("Ұзындығы:", length)

len() қолданбай, өзіміз санадық.

Бұл жерде біз дайын функцияларды қолданбай, барлығын өзіміз жаздық. Бұл тәсіл – Python логикасын терең түсінудің ең тиімді жолы.

Осы операцияларды жақсылап түсініп, қолдана алсаңыз, келесі қадам — дайын функциялар мен тізім әдістерін және тиімді алгоритмдерді меңгеру!

Сообщение Тізімдерге көп қолданылатын операциялар появились сначала на iFOR.KZ.

Тізімді құру және оған мәндер меншіктеу

Python тілінде тізімдерді төртбұрышты жақшаларға алынған элементтер тізбегі ретінде жазамыз. Мысалы:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
print(numbers)  # [10, 20, 30, 40, 50]  

Бұл тізім numbers айнымалысына бірнеше мәнді сақтауға мүмкіндік береді.

Тізім элементтерін шығару(пайдалану)

Тізім элементтеріне олардың индекстері (нөмірлері) арқылы қол жеткізуге болады. Индекстер нөлден басталады:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
print(numbers[0])  # 10  
print(numbers[2])  # 30  

Тізімді цикл арқылы өту

Тізімдегі барлық элементтерді for циклы көмегімен шығарып көрейік:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
for num in numbers:  
    print(num)  

Программа нәтижесі:

10
20
30
40
50

Егер біз тізім элементтерін индекстері арқылы шығаратын болсақ:

numbers = [10, 20, 30, 40, 50]  
for index in range(len(numbers)):  
    print(numbers[index])  

нәтиже жоғарыдағыдай

Тізімге элемент қосу және жою

Python тізіміне элемент қосу үшін .append() және .insert() әдістерін қолдануға болады:

numbers = [10, 20, 30]  
numbers.append(40)  # Соңына 40 санын қосамыз  
numbers.insert(1, 15)  # 1-орынға 15 санын қоямыз  
print(numbers)  # [10, 15, 20, 30, 40]  

Тізімнен элементті жою үшін .remove(), .pop(), немесе del операторын қолданамыз:

numbers.remove(20)  # 20 санын өшіру  
print(numbers)  # [10, 15, 30, 40]  

numbers.pop(2)  # 2-индекстегі элементті өшіру  
print(numbers)  # [10, 15, 40]  

# del көмегімен элементті жою  
del numbers[1]  
print(numbers)  # [10, 40]  

Сообщение Тізімдер (Lists) появились сначала на iFOR.KZ.

n=int(input('qansha san='))

mn=100  # azirge en kishi san 
for i in range(n):  #цикл n рет орындалады
    p=int(input('kelesi san='))  #кезекті санды p айнымалысына меншіктейміз
    if p<mn:  #егер кезекті сан бұған дейінгі кіші саннан да кіші болса онда сол санды кіші сан деп аламыз
        mn=p

print('en kishi san=',mn)

Көріп тұрғаныңыздай бұл жерде біз тек бір циклды ғана қолдандық. Енді осы есепті сәл түрлендірсек. Мысалы Сізге осындай n сандардың бірнешеуі берілген. Әрбір n сандар жиымы үшін ең кіші санды табу керек. Бұл жерде Сізге кіріктірілген циклды пайдалануға тура келеді. Яғни барлық жиымдарды өтіп шығу үшін және әр жиым үшін ең кіші санды анықтауға.

m=int(input('qansha jiym bar='))
for k in range(1,m+1):
    n=int(input(str(k) +' jiymda qansha san='))

    mn=100  # azirge en kishi san 
    for i in range(n):
        p=int(input('kelesi san='))
        if p<mn:
            mn=p

    print(k,' jiymdagi en kishi san=',mn)

Көріп тұрғаныңыздай біз бір циклдың ішіне екінші циклды кіргіздік. Бұндай циклдар кіріктірілген циклдар деп аталады. Сыртқы циклдың әрбір қадамы үшін ішкі цикл басынан бастап соңына дейін орындалады. 

for i in range(1,3):
    for j in range(1,4):
        print('i=',i, ' j=',j)

программа нәтижесі:

i= 1  j= 1

i= 1  j= 2

i= 1  j= 3

i= 2  j= 1

i= 2  j= 2

i= 2  j= 3

Сыртқы i параметрлі циклы 2 рет ішкі цикл 3 рет орындалады. Жалпы қайталану саны 2*3=6-ға тең.

Кіріктірілген цикл көмегімен көбейту кестесін шығарып көрейік.

for i in range(1,10):
    for j in range(2,10):
        print(j,'*',i,'=',i*j,end='\t')
    print()

программа нәтижесі:

Сообщение Кіріктірілген циклдар появились сначала на iFOR.KZ.

Тағы бір мысал. Сізге a мен б аралығындағы барлық жай сандарды анықтау керек. Әрине бұл жерде де циклді пайдаланасыз.

python тілінде циклдардың екі түрі бар.

1. Параметрлі for циклы
2. шартты while циклы

Параметрлі for циклының жалпы жазылу форматы. 

for цикл_айнымалысы in итерабл объект :

цикл денесі

Мысалы:

for x in (1,2,3,4,5,6):
    print(x)

экранға 1 2 3 4 5 6 сандары бірінің астына бірі шығуы керек.

for y in "Test":
  print(y)

экранға T e s t әріптері бірінің астына бірі шығуы керек.

Параметрлі for циклы бізге қайталану саны алдын-ала белгілі болғанда ыңғайлы. Мысалы 5-тен 10-ға дейін, 1 ден x-ке дейін, а-мен b-аралығында, тізімнің басынан бастап соңына дейін өтіп шығу үшін.

for циклы көмегімен 1-ден бастап 100-ге дейінгі сандардың квадратын тауып көрейік. Бізге бұл жерде range функциясы көмектеседі. range функциясы үш параметр қабылдайды бұл бастапқы мән, соңғы мән және қадам. 

range(1,10,1) — 1-ден бастап 10-ға дейінгі сандарды +1 қадам арқылы аламыз. 10-ның өзі бұл қатарға кірмейді. 1 2 3 4 5 6 7 8 9

range функциясы қабылдайтын start,stop, step параметрлерінің ішінде тек stop параметрі ғана міндетті. Яғни range(10) деп жазатын болсаңыз үнсіз келісім бойынша start 0-ге қадам саны 1-ге тең. 

Төмендегі мысалды бастапқы мән 2-ге соңғы мән 8-ге тең. Қадам саны жазылмағандықтан +1.

2-ден бастап 20-ға дейін +2 қадам арқылы

range функциясын қолдануды үйренсек енді for циклына кірістіріп көрейік.

Жоғарыдағы код 1-ден бастап 100-ге(100-ді қосып алғанда) дейінгі сандардың квадратын шығарады.

Екі таңбалы сандар ішінен цифрларының қосындысы 5-ке тең барлық жұп сандарды анықтау

нәтижесінде

Сообщение Қайталанушы операторлар. for циклы появились сначала на iFOR.KZ.

Мысалы бізде санның оң-терісін анықтайтын қарапайым код болсын.

x=-5
if x<0:
    print('teris san')
else:
    print('on san')

Бұл жерден көргеніміздей print() операторын біз екі рет қолданып тұрмыз. Осы толық шарт операторын тернарлы түрде жазатын болсақ:

x=5
print('teris san' if x<0 else 'on san')

Кодымыз бұрынғыға қарағанда ықшам бола түсті және символдар саны азайғанын көріп тұрсыздар. 

Сонымен қатар кіріктірілген тернарлы операторларды қолдануға болады, бірақ аса қажеттілік болмаса, оны қолданбаған абзал.

Тернарлы шарт операторының жалпы жазылу форматы:

<ақиқат болғандағы тіркес > if <логикалық өрнек> else <жалған болғандағы тіркес>

Екі санның үлкенін табатын программаның кодын тернарлы шарт операторымен жазып көріңіз

x=5
y=9

if x>y:
    print(x)
else:
    print(y)

Сообщение <strong>Тернарлы шарт операторы</strong> появились сначала на iFOR.KZ.

Мысалы бізге апта күні номері берілген, күн номері  бойынша  қай апта күніне сай келетінін анықтайық.

Бұл есепті шешу үшін бізге апта номерін әр түрлі шарттарға сай тексеріп шығу керек болады. Мысалы:

Жоғарыдағы кодтан көргеніңіздей тексерілетін шарттар көбейген сайын бағдарлама кодын түсіну қиындап бара жатыр. Және бағдарлама коды оңға қарай жылжып бара жатқанын көруге болады.

Әрине біз күн номері тек бір апта күніне сәйкес келетінін ескеріп былай да жазып шығар едік

Бірақ бұл жағдайда әр шарт операторы бір-біріне тәуелсіз болғандықтан күн номері 2-ге тең болғанынына тәуелсіз үшінші және төртінші шарт тексеріледі.

Демек біз else операторын қолдануымыз керек және оны ықшам түрде жаза алсақ тіпті керемет. python-да оны былай жазамыз

Бұл жерден көргендеріңіздей біз else және if операторын біріктіріп elif операторын жаздық. Бұл бізге бірден екі проблеманы шешеді. Енді әрбір шарт бірі-бірімен байланысқан, яғни апта номері 2-ге тең болса келесі апта күндеріне тең бе деп тексерілмейді, және код оңға қарай жылжымайды. 

Сообщение if..elif шарт операторы появились сначала на iFOR.KZ.

x=5
y=2
print(x/y)

Бұл жерде нәтижесі 2.5 шығады. 

Енді y айнымалысына 0 мәнін меншіктетсек бағдарлама коды қатемен аяқталады.

Бұл жағдайдан біз санды 0-ге бөлуге болмайтынын көреміз және бағдарлама орындалу барысында осыған сай қате шығады.

Шарт операторының жалпы жағдайда жазылуы

if  логикалық өрнек н/е салыстыру операторы:
	оператор
else:
	оператор

Демек біз екі айнымалыны бір-біріне бөлгенде бөлгіштің 0-ге тең емес екеніне көз жеткізуіміз керек. Яғни біздің жағдайда y -айнымалысы 0-ге тең емес болса, онда бөлу операциясын қолдана аламыз.

Бұл жерде біз шарт операторы арқылы y айнымылысы 0-ге тең емес екенін тексеріп тұрмыз. y тең емес 0-ге демек салыстыру операторы бізге True логикалық мәнін қайтарады. 

Егер y айнымалысы 0-ге тең болатын болса салыстыру операторы False мәнін қайтарады сондықтан x/y өрнегі орындалмайды. Бұл жағдайда біз жоғарыдағыдай қате кодын алмаймыз, өйткені y-ге тең емес жағдайда ғана бөлу операциясын орындаймыз.

Қажет болса толық шарт операторын жазып өз қате кодымызды шығара аламыз.

Шарт операторының орындалу реті

Алдымен салыстыру операторы тексеріледі. Егер салыстыру операторының нәтижесі True(ақиқат) болса онда if(егер) қызметші сөзінен кейінгі тұрған оператор орындалады. Егер нәтиже False(жалған) болса онда else(әйтпесе) қызметші сөзінен кейінгі тұрған оператор орындалады. Естеріңізде болса біз осыған дейін python тілінде операторлық жақшаның жоқ екенін айтқан болатынбыз. Сондықтан тәуелді операторлар 4 бос орын(space) арқылы анықталады. 

Шарт операторы жазылу форматына байланысты толық және толық емес болып бөлінуі мүмкін. 

Мысалы бізге екі сан берілсін. Осы сандардың қайсысы үлкен екенін анықтайық.

Егер толық шарт операторы қолданылса, онда if және else бөліктері болады.

Жоғарыдағы кодты толық емес шарт операторымен жазып көрейік.

Жоғарыдағы кодты қарайтын болсақ біз шартты тексермес бұрын a айнымалысын үлкен деп алдық. Содан кейін b айнымалысы a-дан үлкен болса, онда жауабымызды өзгертеміз және шарт операторы аяқталғаннан кейін жауабымызды шығарамыз. 

Сообщение if .. else шарт операторы появились сначала на iFOR.KZ.

мысалы

3+5
#8

Бірақ көп жағдайда тіркестер қарапайым бола бермейді. Бірнеше операциялардан тұратын тізбекті python приоритетіне байланысты орындайды, яғни жоғары приритетті командалар бірінші орындалады.

# алдымен көбейту орындалады
# кейін қосу операциясы
# Нәтижесі: 17
5 + 4 * 3

Қажет болған жағдайда операциялардың приоритетін жақша арқылы өзгертуге болады.

# алдымен қосу орындалады
# кейін көбейту операциясы
# Нәтижесі: 27
(5 + 4) * 3

Төмендегі кестеде операциялардың приоритеті көрсетілген

Жоғарыдағы кестедегі кейбір операторлар бір ұяшыққа жазылған. Бұл олардың приоритеттері бірдей екенін білдереді. Егер бұндай екі оператор қатар келсе олар солдан оңға қарай орындалады.

print(4 * 7 % 3)
# нәтижесі: 1

Жақша көмегімен приоритетті өзгерту

print(2 * (10 % 5))
# нәтижесі: 0

Сообщение Операторлардың орындалу приоритеті(реті) появились сначала на iFOR.KZ.

2+3
#нәтижесі 5

+ бұл жерде қосу операция,  ал 2 мен 3 операндтар.

Python тілінде операторлардың 7 түрі бар:

• Арифметикалық операторлар
• Салыстыру операторлары
• Меншіктеу операторлары
• Логикалық операторлар
• Тиісті екенін тексеру операторлары
• Тепе-теңдік операторлары
• Биттік операторлар

Арифметикалық операторлар

Салыстыру операторлары

Салыстыру операторлары екі мәнді бір-бірімен салыстыру үшін қолданылады. Нәтижесінде логикалық мән True немесе False аламыз.

Логикалық операторлар

and, or, not — логикалық операторлар.

Биттік операторлар

Биттік операторы  операндтармен және 0 мен 1-ден тұратын жолдармен де жұмыс жасай алады.  Оператор аты айтып тұрғандай операция биттік деңгейде(ең кіші өлшем бірлік)орындалады. 

Мысалы, 2 екілік санау жүйесінде — 10, ал 7 — 111.

төмендегі кестеде: x = 10 (00001010 екілік санау жүйесінде) және y = 4 (00000100 екілік санау жүйесінде)

Меншіктеу операторлары

Меншіктеу операторы айнымалыға мән беру үшін қолданылады.

a = 5 — қарапайым меншіктеу операторы, оң жақтағы 5 мәнін сол жақтағы а айнымалысына меншіктеу.

Сонымен қатар Python тілінде құрамдас меншіктеу операторлары бар.   Мысалы a += 5 — a айнымалының мәніне 5 -ті қосып, қайта a айнымалысына меншіктету. Бұл оператор a=a+5 командасымен бірдей.

Сообщение Операторлар появились сначала на iFOR.KZ.